Phân đạm cá là loại phân hữu cơ lỏng được nhiều nhà vườn tin dùng. Nguyên liệu rẻ, chủ yếu là đầu, ruột, xương cá bỏ đi. Rau ăn lá được tưới đạm cá thường xanh mướt, ra lá nhanh. Nhưng nhiều bạn ủ thử thì thất bại vì thùng ủ bốc mùi nồng nặc, ruồi bu kín. Bài viết này của AZ Farming sẽ hướng dẫn bạn cách ủ đạm cá ít mùi, cách pha loãng và tưới đúng để cây khỏe mà không hại rễ.
#1 Phân đạm cá là gì?
Phân đạm cá (còn gọi là phân cá, dịch cá, đạm cá thủy phân) là dung dịch thu được khi phân giải cá hoặc phụ phẩm cá. Quá trình này dùng vi sinh vật hoặc enzyme để “cắt nhỏ” protein trong thịt cá thành axit amin và các chất dinh dưỡng dễ hấp thu.
Trên thế giới có hai dạng phổ biến:
- Fish emulsion (nhũ tương cá): phụ phẩm lỏng của ngành sản xuất bột cá và dầu cá. Sản phẩm thường được đun nóng, tách bớt dầu và chỉnh pH để bảo quản.
- Fish hydrolysate (đạm cá thủy phân): phân giải cá ở nhiệt độ thường bằng enzyme hoặc vi sinh, không tách dầu. Dạng này giữ lại nhiều dầu cá, axit amin hơn. Đạm cá tự ủ tại nhà gần với dạng này.
Phân đạm cá là một loại phân hữu cơ dạng lỏng. Vì vậy nó tác dụng nhanh hơn phân chuồng, nhưng vẫn nuôi được hệ vi sinh trong đất.
#2 Thành phần dinh dưỡng và tác dụng của đạm cá
Theo Đại học Illinois (Illinois Extension), một sản phẩm nhũ tương cá điển hình có tỷ lệ đạm – lân – kali khoảng 2-4-1. Ngoài ra còn có canxi, magie, lưu huỳnh và một số chất khác. Với đạm cá tự ủ, chuyên gia Ask Extension cho biết tỷ lệ thường nghiêng về đạm, khoảng 4-1-1 hoặc 5-1-1. Tuy nhiên con số này thay đổi nhiều theo loại cá và cách ủ.
Nếu bạn chưa quen đọc tỷ lệ này, hãy xem bài phân NPK là gì để hiểu từng con số có ý nghĩa gì với cây.
Tác dụng chính
- Thúc lá, thúc đọt: giàu đạm nên hợp với rau ăn lá, cây giai đoạn phát triển thân lá.
- Nuôi vi sinh vật đất: protein và axit amin là “thức ăn” cho vi sinh có lợi, giúp đất tơi và khỏe lâu dài.
- Ít gây cháy rễ: so với phân hóa học, đạm cá pha loãng đúng cách hiền hơn.
- Tận dụng phụ phẩm: biến đầu, ruột cá bỏ đi thành phân bón, giảm rác thải.
Những lời đồn chưa có cơ sở
Cũng theo Illinois Extension, một số tác dụng được quảng cáo chưa được nghiên cứu xác nhận. Ngâm hạt giống trong đạm cá không cho thấy nảy mầm tốt hơn trong các thử nghiệm ban đầu. Thử nghiệm trên ớt ngọt cũng không thấy năng suất khác biệt khi phun đạm cá lên lá. Vì vậy, cách dùng hiệu quả nhất vẫn là tưới vào gốc.
#3 Chuẩn bị nguyên liệu ủ phân đạm cá
Bạn có thể ủ lượng nhỏ trong thùng 10–20 lít để dùng cho vườn nhà. Dưới đây là công thức tham khảo dựa trên tỷ lệ cá : đường khoảng 3 : 1 mà nhiều trang trại hữu cơ nước ngoài áp dụng.
| Nguyên liệu | Lượng tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cá tươi hoặc đầu, ruột, xương cá | 3 kg | Băm nhỏ để phân giải nhanh; không dùng cá đã ươn thối |
| Rỉ mật đường hoặc đường đỏ | 1 kg | Nguồn thức ăn cho vi sinh, giúp lên men chua, giảm mùi |
| Men vi sinh (EM, chế phẩm ủ cá) | Theo hướng dẫn trên bao bì | Có thể thay bằng nước dưa muối chua (chứa vi khuẩn lactic) |
| Nước sạch không clo | Đủ ngập cá, khoảng 6–9 lít | Nước máy nên để lắng 1–2 ngày cho bay clo |
| Vỏ dứa, vỏ đu đủ, chuối chín (tùy chọn) | Một ít | Nhiều nhà vườn Việt dùng thêm để hỗ trợ phân giải |
Dụng cụ: thùng nhựa có nắp, que khuấy, rây hoặc vải lọc, găng tay, chai can để chứa thành phẩm.
#4 Cách ủ phân đạm cá không hôi từng bước
- Băm nhỏ cá: cá càng nhỏ thì vi sinh càng dễ phân giải, thời gian ủ ngắn hơn.
- Hòa đường: pha rỉ mật hoặc đường đỏ với một ít nước ấm cho tan hết.
- Trộn đều: cho cá, nước đường, men vi sinh và phụ gia (nếu có) vào thùng. Đổ nước sạch đến khi ngập cá. Chừa khoảng 1/4 thùng trống để khí và bọt nổi lên.
- Đậy nắp: đậy kín vừa phải hoặc phủ vải dày để chặn ruồi. Không vặn chặt hoàn toàn vì quá trình lên men sinh khí.
- Khuấy định kỳ: khuấy đều khoảng 1 lần/tuần để cá phân giải đồng đều. Nếu váng nổi nhiều, bạn bổ sung thêm chút rỉ mật.
- Đặt nơi râm mát: để thùng nơi thoáng, tránh mưa nắng trực tiếp, xa nhà ở.
Bao lâu thì dùng được?
Các nguồn trong và ngoài nước đều cho thấy thời gian ủ khoảng 2 tuần đến 1,5 tháng. Trời nóng thì nhanh hơn, trời lạnh thì chậm hơn. Dấu hiệu ủ xong: thịt cá đã rã gần hết, chỉ còn xương vảy, dung dịch màu nâu sẫm. Mùi tanh thối mất đi, chỉ còn mùi chua nhẹ như giấm hoặc mùi mắm thoang thoảng.
Mẹo giảm mùi hôi
- Dùng đủ đường: đường giúp vi khuẩn lactic lên men chua, lấn át vi khuẩn gây thối.
- Không để cá nổi trên mặt nước, phần cá hở ra không khí rất dễ bốc mùi.
- Dùng chế phẩm vi sinh chuyên ủ cá thay vì để cá tự phân hủy.
- Nếu thùng vẫn hôi thối nặng sau vài tuần, bạn bổ sung thêm men và đường rồi ủ tiếp.
Lọc và bảo quản
Khi ủ xong, lọc dịch qua rây hoặc vải. Phần xương, vảy còn lại rất giàu lân và canxi. Bạn có thể vùi xuống đất cách xa gốc hoặc cho vào thùng ủ phân compost. Dịch đạm cá rót vào can nhựa, để nơi mát, tránh nắng. Không vặn nắp quá chặt trong vài ngày đầu vì dịch có thể còn sinh khí.
#5 Cách pha loãng và dùng phân đạm cá đúng cách
Đạm cá tự ủ có nồng độ không cố định. Vì vậy, nguyên tắc vàng là pha loãng, bắt đầu từ nồng độ thấp, quan sát cây rồi mới tăng dần.
| Đối tượng | Tỷ lệ pha tham khảo | Tần suất |
|---|---|---|
| Cây con, rau mới trồng | Khoảng 5 ml đạm cá / 1 lít nước (1 : 200) | 10–15 ngày/lần |
| Rau ăn lá, cây đang lớn | Khoảng 10 ml / 1 lít nước (1 : 100) | 10–15 ngày/lần |
| Hoa, cây cảnh trồng chậu | Khoảng 5 ml / 1 lít nước | 2–4 tuần/lần |
Để so sánh, nhiều sản phẩm đạm cá thương mại ở Mỹ khuyến nghị khoảng 15–30 ml cho mỗi 3,8 lít nước (tương đương 4–8 ml/lít), bón 2–4 tuần một lần trong mùa sinh trưởng. Nếu bạn mua đạm cá đóng chai, hãy luôn làm theo hướng dẫn trên nhãn.
Cách tưới
- Tưới gốc là chính: tưới vào vùng đất quanh gốc, sau khi đất đã ẩm. Không tưới lúc đất khô cong hay giữa trưa nắng.
- Tưới chiều mát hoặc sáng sớm: mùi tan bớt trước khi bạn ra vườn.
- Tưới lại nước lã: sau khi bón, tưới thêm chút nước để rửa phần dính trên lá và đẩy phân xuống đất.
- Có thể phun lá: nếu muốn, chỉ dùng dịch đã lọc thật kỹ, pha loãng hơn. Tham khảo cách phun ở bài phân bón lá. Nhưng như đã nói, hiệu quả phun lá chưa được chứng minh rõ.
Cây nào hợp với đạm cá?
Rau ăn lá như cải, xà lách, rau muống, mồng tơi hưởng lợi nhiều nhất vì cần nhiều đạm. Cà chua, ớt, dưa leo nên dùng đạm cá ở giai đoạn cây con và phát triển thân lá. Khi cây ra hoa, đậu quả, bạn giảm đạm cá và chuyển sang phân giàu lân, kali để tránh cây “lốp” lá mà ít trái.
#6 Những lỗi thường gặp khi dùng phân đạm cá
- Dùng đặc hoặc dùng quá nhiều: dễ làm xót rễ, cây xanh rậm nhưng yếu, dễ sâu bệnh. Thừa đạm cũng làm cây ra hoa kém.
- Dùng khi chưa ủ xong: dịch còn thối, chứa nhiều vi khuẩn gây hại và bốc mùi nặng.
- Tưới sát ngày thu hoạch: với rau ăn lá, bạn nên ngưng tưới đạm cá vài ngày trước khi hái và rửa rau kỹ trước khi ăn.
- Thu hút chó mèo, chuột: Illinois Extension ghi nhận nhiều người làm vườn bị thú hoang đào bới chậu sau khi bón đạm cá. Hãy tưới lại nước hoặc phủ một lớp đất mỏng để át mùi.
- Dùng cho cây trong phòng kín: mùi cá có thể tồn tại vài ngày. Nên đưa chậu ra ngoài bón rồi mới mang vào.
- Chỉ dùng mỗi đạm cá: đây chủ yếu là nguồn đạm. Nếu lá vàng, đốm lạ dù đã bón đủ, hãy kiểm tra dấu hiệu cây thiếu dinh dưỡng để bổ sung đúng chất.
#7 Câu hỏi thường gặp
Ủ đạm cá bao lâu thì dùng được?
Thường khoảng 2 tuần đến 1,5 tháng tùy nhiệt độ và loại men. Khi cá rã hết, dịch chỉ còn mùi chua nhẹ là có thể lọc ra dùng.
Phân đạm cá có dùng cho cây trồng chậu, cây cảnh được không?
Được. Bạn pha loãng hơn so với rau, bón thưa hơn, khoảng 2–4 tuần một lần. Với cây để trong nhà, nên bón ngoài trời để tránh mùi. Nếu bận rộn, bạn có thể kết hợp với phân bón tan chậm.
Đạm cá để được bao lâu?
Đạm cá đã ủ xong, lọc sạch và để nơi mát, tối có thể dùng trong nhiều tháng. Nếu thấy dịch bốc mùi thối trở lại hoặc nổi mốc lạ, bạn nên đổ vào đống compost thay vì tưới trực tiếp.
Kết luận
Phân đạm cá là lựa chọn rẻ, dễ làm và thân thiện với đất cho vườn rau, chậu hoa tại nhà. Chỉ cần ủ đủ thời gian với đường và men vi sinh, dịch sẽ ít mùi hơn nhiều. Khi dùng, hãy pha loãng, tưới gốc và bón đều đặn thay vì bón đậm một lần. Hãy thử ủ một thùng nhỏ từ phụ phẩm cá trong bếp nhà bạn ngay tuần này, và chia sẻ kết quả cùng AZ Farming nhé!
Xin Chào! Tôi là Bao Pham với sở thích nghiên cứu nông nghiệp tôi đã thành lập AZ Farming, với mong muốn đồng hành cùng những người yêu thích nông nghiệp và làm vườn…Cùng xây dựng một nền nông nghiệp xanh sạch hiện đại bền vững.