Cải bó xôi (rau chân vịt, rau bina) là loại rau lá xanh giàu dinh dưỡng, nấu canh hay xay sinh tố đều ngon. Nhưng rất nhiều người trồng ở nhà gặp cảnh cây mới lên được vài lá đã vọt ngồng, lá nhỏ và ăn hơi đắng. Lý do gần như luôn nằm ở nhiệt độ và cách chăm. Trong bài này, AZ Farming chia sẻ cách trồng cải bó xôi tại nhà đúng kỹ thuật, từ chọn giống, gieo hạt, chăm sóc cho tới thu hoạch, kèm mẹo hạn chế trổ ngồng để bạn hái rau non lâu hơn.
Cải bó xôi ưa điều kiện nào?
Cải bó xôi có tên khoa học là Spinacia oleracea, thuộc họ Dền. Đây là cây ưa mát điển hình. Hiểu đúng vài con số dưới đây là bạn đã đi được nửa đường.
| Tên khoa học | Spinacia oleracea |
| Nhiệt độ sinh trưởng tốt | Dưới 24°C, mát mẻ là lý tưởng |
| Nhiệt độ nảy mầm | Đất khoảng 13-18°C; trên 27°C hạt nảy mầm rất kém |
| Ánh sáng | 4-6 giờ nắng nhẹ mỗi ngày là đủ, chịu được bóng bán phần |
| Đất trồng | Tơi xốp, giàu mùn, thoát nước tốt |
| Độ pH đất | 6,0-7,0 |
| Nhu cầu nước | Ẩm đều, không để khô hạn |
| Thời gian thu hoạch | Khoảng 28-55 ngày tùy giống và cách hái |
| Sâu bệnh thường gặp | Sâu vẽ bùa, rệp, ốc sên, bệnh sương mai |
Theo tài liệu của Đại học Maryland (Mỹ), cải bó xôi cho thu hoạch sau khoảng 28-55 ngày kể từ khi gieo, cây trưởng thành cao chừng 20-30cm. Còn tài liệu của Đại học Utah ghi nhận cây chịu được rét xuống tới 0°C mà không hư hại nặng, nhưng lại rất ghét nóng. Đó chính là lý do ở Việt Nam bạn nên canh mùa mát để trồng.
Trồng cải bó xôi vào thời điểm nào?
Chọn đúng thời vụ là yếu tố quyết định trong cách trồng cải bó xôi tại nhà. Ở miền Bắc, vụ thu đông và đầu xuân (khoảng tháng 9 đến tháng 3) là thời gian đẹp nhất. Miền Trung hợp với vụ xuân đầu năm và vụ thu tháng 8-10. Miền Nam và các vùng nóng ẩm quanh năm thì nên trồng vào mùa khô mát cuối năm, từ khoảng tháng 10 đến tháng 2.
Nếu bạn ở nơi nóng và muốn trồng trái vụ, hãy chọn giống cải bó xôi chịu nhiệt đang bán khá phổ biến ở các cửa hàng hạt giống trong nước. Nhóm giống này lớn nhanh, cho thu hoạch sau khoảng 35-40 ngày và ít vọt ngồng hơn giống thường. Ngoài ra bạn có thể trồng gối vụ: cứ 2-3 tuần gieo thêm một chậu mới để lúc nào cũng có rau non ăn dần.
Chuẩn bị chậu, đất và hạt giống
Trước khi bắt tay vào cách trồng cải bó xôi, bạn chuẩn bị ba thứ: chậu, đất và hạt giống. Khâu này làm kỹ thì về sau đỡ vất vả rất nhiều.
Chọn chậu trồng
Cải bó xôi có rễ cọc nên cần độ sâu vừa phải. Nếu bạn chỉ hái lá non kiểu rau baby, chậu hoặc thùng xốp sâu 15-20cm là đủ. Muốn nuôi cây lớn, hái lá to thì nên dùng chậu sâu 25-30cm. Quan trọng nhất là đáy chậu phải đục lỗ thoát nước, vì đất úng rất dễ làm cây con thối gốc.
Trộn đất trồng
Loại rau này ăn khỏe, cần đất giàu dinh dưỡng. Bạn trộn đất thịt nhẹ với phân hữu cơ hoai mục (phân trùn quế, phân bò ủ hoai) theo tỷ lệ khoảng 2:1, thêm ít trấu hun hoặc xơ dừa cho tơi xốp. Nếu tự ủ được thì càng tốt, bạn tham khảo cách ủ phân compost tại nhà để tận dụng rác nhà bếp.
Đất nên có độ pH trong khoảng 6,0-7,0. Đất quá chua cây sẽ còi và vàng lá. Bạn xem thêm bảng độ pH đất của từng loại cây trồng và tỷ lệ trộn đất trồng rau để phối trộn cho chuẩn.
Chọn hạt giống
Bạn mua hạt ở cửa hàng vật tư nông nghiệp uy tín, xem kỹ hạn sử dụng vì hạt cải bó xôi để lâu tỷ lệ nảy mầm giảm nhanh. Giống lá phẳng dễ rửa sạch hơn giống lá xoăn, vì lá xoăn hay giữ đất cát trong nếp gấp, ăn dễ bị sạn.
Cách trồng cải bó xôi bằng hạt
Bước 1: Ngâm ủ hạt
Ngâm hạt trong nước ấm khoảng 40°C (pha 2 sôi 3 lạnh) chừng 3-4 giờ, sau đó vớt ra ủ trong khăn ẩm thêm khoảng 8 giờ. Khi thấy hạt hơi nứt là gieo được. Nếu trời đang nóng, bạn có thể để hạt đã ngâm vào ngăn mát tủ lạnh một đêm rồi mới gieo, cách này giúp hạt nảy mầm đều hơn.
Bước 2: Gieo hạt
Cho đất vào chậu, để mặt đất cách miệng chậu 3-5cm rồi tưới ẩm. Rạch hàng cạn, gieo hạt cách nhau 2-3cm, hàng cách hàng khoảng 20-30cm. Phủ lên một lớp đất mỏng dày khoảng 1-1,5cm rồi tưới phun sương. Gieo sâu quá hạt sẽ khó ngoi lên, gieo cạn quá thì hạt dễ bị trôi khi tưới.
Vài ngày đầu bạn che chậu bằng lớp rơm mỏng hoặc bìa carton để giữ ẩm và chống nắng gắt. Hạt thường nảy mầm sau khoảng 5-10 ngày, trời càng mát mầm lên càng đều.
Bước 3: Tỉa cây con
Đây là bước nhiều người bỏ qua và sau đó thắc mắc vì sao cây cứ nhỏ xíu. Khi cây cao chừng 3-5cm và có 2 lá thật, bạn tỉa bớt cho cây cách cây 5-8cm nếu định hái lá non, hoặc 10-15cm nếu muốn nuôi cây lớn. Trồng dày thì cây tranh nhau ánh sáng, vươn cao, yếu ớt và rất nhanh trổ ngồng. Số cây con tỉa ra đừng bỏ, rửa sạch ăn sống hoặc trộn salad rất ngon.
Chăm sóc cải bó xôi
Phần chăm sóc trong cách trồng cải bó xôi khá nhẹ nhàng, chỉ cần bạn đều tay ở ba việc: nước, nắng và phân.
Tưới nước
Cải bó xôi cần ẩm đều. Tài liệu của Đại học Utah khuyến nghị cấp nước tương đương khoảng 2,5-5cm mỗi tuần, tùy loại đất và thời tiết. Với chậu tại nhà, bạn kiểm tra mỗi ngày, thấy mặt đất se khô là tưới đẫm. Tưới vào gốc, hạn chế xối lên lá vào chiều tối vì lá ướt qua đêm rất dễ sinh nấm bệnh. Phủ một lớp rơm hoặc trấu lên mặt chậu sẽ giúp giữ ẩm và giảm số lần tưới.
Ánh sáng và che nắng
Cây cần khoảng 4-6 giờ nắng mỗi ngày, tốt nhất là nắng sáng. Vào những ngày nắng gắt buổi trưa, bạn kéo lưới che nắng hoặc dời chậu vào chỗ râm mát. Chỉ một tấm lưới đen mỏng thôi cũng đủ kéo dài thời gian thu hoạch thêm cả tuần.
Bón phân
Cải bó xôi là rau ăn lá nên cần đạm để bung lá nhanh. Sau khi tỉa cây con, bạn bón thúc đợt đầu bằng phân hữu cơ hoai mục hoặc phân trùn quế rải quanh gốc. Sau đó cứ khoảng 10-15 ngày bổ sung một đợt, có thể tưới thêm dịch chuối, dịch cá pha loãng. Ưu tiên phân hữu cơ vì rau ăn lá thu hoạch nhanh, dùng phân hóa học sát ngày hái sẽ không an toàn. Ngưng bón trước khi thu hoạch ít nhất 7-10 ngày.
Vì sao cải bó xôi hay trổ ngồng sớm?
Đây là vấn đề đau đầu nhất khi áp dụng cách trồng cải bó xôi ở vùng khí hậu nóng ẩm. Trổ ngồng là khi cây vọt thân hoa lên, lá bên dưới nhỏ lại, dày và đắng. Đây là phản ứng sinh tồn tự nhiên khi cây thấy điều kiện bất lợi. Ba nguyên nhân phổ biến nhất:
- Nhiệt độ cao. Khi trời vượt quá khoảng 24°C kéo dài, cây chuyển sang ra hoa rất nhanh và lá bắt đầu có vị đắng.
- Ngày dài. Cải bó xôi nhạy cảm với độ dài ngày, càng nhiều giờ sáng cây càng thúc ra hoa.
- Thiếu nước. Cây bị khô hạn dù chỉ vài ngày cũng dễ vọt ngồng sớm hơn bình thường.
Cách hạn chế cũng đi từ ba nguyên nhân đó: chọn giống chịu nhiệt hoặc giống lâu trổ ngồng, gieo đúng mùa mát, tưới đều tay và che bớt nắng trưa. Ngoài ra, hái lá thường xuyên cũng giúp cây tập trung ra lá mới thay vì ra hoa. Khi thấy thân giữa bắt đầu vươn cao rõ rệt, bạn nên thu hoạch hết cả chậu, để lâu thêm chỉ tốn công.
Sâu bệnh thường gặp và cách xử lý
Điểm dễ chịu của cách trồng cải bó xôi trong chậu tại nhà là không quá nhiều sâu bệnh, nhưng có vài đối tượng hay ghé thăm:
- Sâu vẽ bùa: để lại những đường ngoằn ngoèo trắng trong phiến lá. Bạn ngắt bỏ lá bị hại và tiêu hủy, đừng để lại trong chậu.
- Rệp: bám mặt dưới lá, hút nhựa làm lá quăn. Xịt nước mạnh cho rơi bớt, nặng hơn thì dùng dung dịch dầu neem hoặc nước xà phòng sinh học.
- Ốc sên: ăn thủng lá về đêm. Bắt tay vào sáng sớm hoặc chiều tối là hiệu quả nhất.
- Bệnh sương mai: xuất hiện đốm vàng trên mặt lá, mặt dưới có lớp mốc. Bệnh phát mạnh khi ẩm và bí gió, nên trồng thưa, tưới gốc và bỏ lá bệnh sớm.
- Thối gốc cây con: cây con đang xanh bỗng gục ngang gốc. Bạn xem thêm dấu hiệu và cách phòng trong bài bệnh lở cổ rễ cây con.
Nguyên tắc chung cho rau ăn lá tại nhà là ưu tiên biện pháp thủ công và sinh học, luân canh chậu trồng, không trồng liên tục cùng một họ rau trên cùng khối đất cũ.
Thu hoạch và bảo quản
Khâu cuối trong cách trồng cải bó xôi là hái đúng lúc. Bạn có hai cách hái. Cách thứ nhất là hái tỉa: khi cây có khoảng 5-6 lá, ngắt các lá ngoài dài chừng 8-10cm, chừa lại phần ngọn để cây tiếp tục ra lá mới. Cách này cho thu hoạch rải rác nhiều đợt. Cách thứ hai là cắt cả cây sát mặt đất khi cây đủ lớn, thường sau 35-50 ngày. Đừng để quá lâu, cây già lá sẽ dai và mất vị ngọt.
Sau khi hái, bạn không rửa vội mà cho lá khô ráo vào túi kín rồi để ngăn mát tủ lạnh, giữ được khoảng 5-7 ngày. Ở điều kiện lạnh và ẩm cao như kho bảo quản chuyên dụng, cải bó xôi có thể để được 1-2 tuần. Khi nào ăn mới rửa để lá không bị nhũn.
Nếu bạn thích trồng rau lá quanh năm, có thể thử thêm cách trồng rau xà lách hoặc trồng theo mô hình thủy canh Kratky không cần bơm, khá hợp với ban công nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cải bó xôi trồng bao lâu thì được ăn?
Nếu hái lá non kiểu rau baby, bạn có rau sau khoảng 28-30 ngày. Muốn cây lớn, lá to thì đợi khoảng 38-55 ngày tùy giống và thời tiết. Giống chịu nhiệt trong nước thường cho thu hoạch sau 35-40 ngày.
Trồng cải bó xôi ở ban công thiếu nắng có được không?
Được. Đây là một trong số ít rau ăn lá chịu được bóng bán phần, chỉ cần khoảng 4-6 giờ sáng nhẹ mỗi ngày. Ban công hướng đông nhận nắng sáng là vị trí rất hợp, vừa đủ sáng lại tránh được nắng gắt buổi trưa.
Lá cải bó xôi bị đắng là do đâu?
Chủ yếu do cây gặp nóng hoặc đã bắt đầu trổ ngồng. Khi nhiệt độ vượt quá khoảng 24°C, lá tích chất làm vị đắng rõ hơn. Bạn nên hái sớm, che nắng trưa và giữ ẩm đều để hạn chế.
Kết lại
Nắm được cách trồng cải bó xôi thật ra chỉ gói gọn trong mấy điều: gieo đúng mùa mát, chọn giống phù hợp khí hậu nơi bạn ở, tỉa thưa cây con, tưới đều tay và hái sớm trước khi cây vọt ngồng. Chỉ với một thùng xốp ngoài ban công, bạn đã có thể tự tay hái rau sạch cho bữa cơm nhà.
Bạn thử bắt đầu bằng một chậu nhỏ ngay mùa mát này nhé. Ghé thêm chuyên mục trồng rau của AZ Farming để chọn loại rau tiếp theo cho khu vườn của mình.
Xin Chào! Tôi là Bao Pham với sở thích nghiên cứu nông nghiệp tôi đã thành lập AZ Farming, với mong muốn đồng hành cùng những người yêu thích nông nghiệp và làm vườn…Cùng xây dựng một nền nông nghiệp xanh sạch hiện đại bền vững.